PSYCHOLOGIA NASTOLATKA
Stres przed sprawdzianem u nastolatka – dlaczego czasem przeszkadza pokazać to, co naprawdę umie?
Wieczorem odpowiada na pytania. Materiał zna. Jeszcze przed szkołą potrafi powiedzieć, czego się nauczył.
A później przychodzi sprawdzian.
„Nic nie pamiętam.”
„Miałem pustkę w głowie.”
„Wiedziałem to, ale nie mogłem sobie przypomnieć.”
Łatwo wtedy uznać, że dziecko było źle przygotowane albo powinno po prostu „mniej się stresować”.
Tymczasem stres przed sprawdzianem u nastolatka może dotyczyć nie tylko tego, ile wie, ale również tego, co dzieje się z jego uwagą, myślami, wyobraźnią i ciałem w sytuacji oceniania.
Nie każdy stres przed sprawdzianem oznacza problem
Sprawdzian ma znaczenie. Można dostać gorszą ocenę, popełnić błąd, nie zdążyć albo odkryć, że nie pamięta się czegoś, co jeszcze dzień wcześniej wydawało się oczywiste.
Pewne napięcie przed taką sytuacją nie jest więc czymś niezwykłym.
Problem zaczyna się wtedy, kiedy reakcja staje się na tyle silna, że regularnie utrudnia działanie: nastolatek nie może zasnąć, długo się zamartwia, unika szkoły, doświadcza nasilonych objawów z ciała albo podczas sprawdzianu większa część jego uwagi zaczyna zajmować się stresem zamiast zadaniem.
Badania nad lękiem testowym wskazują na związek między jego nasileniem a gorszymi wynikami edukacyjnymi. Nie oznacza to jednak prostego równania:
stres = zły wynik.
Na wykonanie wpływa oczywiście również przygotowanie, trudność materiału, sen, sposób uczenia się, warunki sprawdzianu i wiele innych czynników.
Warto więc nie zakładać od razu, że trzeba „usunąć stres”. Lepiej sprawdzić, co dokładnie dzieje się z konkretnym dzieckiem, kiedy pojawia się sytuacja oceny.
Czasem sprawdzian zaczyna się długo przed wejściem do klasy
Nastolatek siedzi wieczorem przy biurku, ale jego umysł nie zajmuje się już wyłącznie matematyką czy historią.
Zaczyna zajmować się jutrem.
„A co, jeśli niczego sobie nie przypomnę?”
„Na pewno będzie najtrudniejszy zestaw.”
„Dostanę jedynkę.”
„Rodzice będą zawiedzeni.”
„Wszyscy napiszą lepiej ode mnie.”
U jednego dziecka będą to przede wszystkim słowa. Inne może bardzo wyraźnie wyobrażać sobie kartkę, swoją pustkę w głowie, minę nauczyciela albo późniejszą rozmowę w domu.
Jeszcze inne przede wszystkim zauważy ciało: ścisk w brzuchu, napięcie, gorąco, szybsze bicie serca.
Każde z nich może właśnie przetwarzać wydarzenie, które jeszcze się nie wydarzyło.
Zapytaj nie tylko: „Czego się boisz?”
Spróbuj dokładniej:
„Co pojawia Ci się w głowie, kiedy myślisz o jutrzejszym sprawdzianie?”
Potem:
• Czy coś widzisz?
• Co sobie mówisz?
• Co przewidujesz?
• Co zauważasz w ciele?
• Który moment jest najtrudniejszy?
To daje nam znacznie więcej informacji niż samo: „stresuję się”.
Kiedy część uwagi rozwiązuje zadanie, a część zajmuje się zagrożeniem
Żeby odpowiedzieć na pytanie na sprawdzianie, uczeń musi utrzymać informacje w uwadze, przywoływać to, czego się nauczył, wykonywać kolejne operacje i ignorować to, co w danym momencie nie jest potrzebne.
To między innymi zadania pamięci roboczej i kontroli uwagi.
Jeżeli równolegle w głowie trwa intensywne:
„nie zdążę”, „zaraz się pomylę”, „wszyscy są już dalej”, „znowu będzie źle”,
część zasobów poznawczych może być zajęta czymś innym niż samo zadanie.
Badania nad lękiem testowym u nastolatków wskazują na związek z trudnościami w kontroli uwagi. W literaturze od lat analizowany jest również możliwy wpływ zamartwiania na pamięć roboczą i efektywność wykonania.
Nie oznacza to, że wiedza nagle znika z głowy.
Bardziej użyteczne jest myślenie, że w określonych warunkach korzystanie z niej może stać się mniej efektywne.
Dlatego dziecko może autentycznie powiedzieć:
„Przecież ja to umiałem.”
I może mieć rację.
Ciało również bierze udział w sprawdzianie
Napięte ramiona. Ścisk w brzuchu. Gorąco. Drżenie dłoni. Przyspieszony oddech.
Dziecko może zauważyć jedno z tych doznań i błyskawicznie nadać mu znaczenie:
„O nie. Znowu się stresuję.”
Potem może pojawić się kolejna myśl:
„Skoro już tak reaguję, na pewno sobie nie poradzę.”
I reakcja zaczyna wzmacniać samą siebie.
Warto dlatego uczyć młodego człowieka rozpoznawania wcześniejszych sygnałów z ciała bez natychmiastowego traktowania ich jako dowodu, że wydarzy się coś złego.
Zamiast:
„Czuję lęk w brzuchu, więc będzie źle.”
Możemy sprawdzić:
Co dokładnie czuję?
Ścisk?
Ciepło?
Napięcie?
Ruch?
Ucisk?
Doznanie jest informacją o aktualnym stanie organizmu. Nie jest przepowiednią wyniku sprawdzianu.
Rodzic może niechcący podnieść stawkę jeszcze bardziej
Najczęściej robimy to z dobrych intencji.
„Przecież wszystko umiesz.”
„Nie masz się czym stresować.”
„Po prostu się skup.”
„Tylko tym razem nie zawal.”
„Musisz poprawić tę ocenę.”
Pierwsze trzy zdania mogą sprawić, że młody człowiek zostanie dodatkowo sam z doświadczeniem, którego w tej chwili nie potrafi zmienić.
Dwa kolejne zwiększają znaczenie wyniku.
Nie twierdzę, że jedno zdanie rodzica „programuje” dziecko albo powoduje lęk przed sprawdzianami. Tak prosto to nie działa.
Rodzic uczestniczy jednak w tworzeniu kontekstu, w którym dziecko nadaje znaczenie ocenie, błędowi, porażce i własnej reakcji.
Dlatego zamiast przekonywać, że stresu nie ma, lepiej pomóc nastolatkowi sprawdzić, jak dokładnie go tworzy i co może zrobić dalej.
DO WYPRÓBOWANIA
Krótki eksperyment przed sprawdzianem
Nie chodzi o wmówienie dziecku, że „na pewno będzie dobrze”.
Nie potrzebujemy też tworzyć obrazu piątki zapisanej w dzienniku.
Pracujemy na sposobie przejścia przez sytuację.
1. Znajdź moment, w którym zaczyna się stres
„Kiedy myślisz o sprawdzianie, który moment jest najgorszy?”
Wieczór wcześniej? Wejście do klasy? Rozdawanie kartek? Pierwsze zadanie? Chwila, kiedy czegoś nie wie?
2. Sprawdź, jak umysł go przedstawia
„Co wtedy pojawia Ci się w głowie?”
Nie zakładaj, że musi to być obraz. Mogą pojawić się słowa, dźwięk, konkretne odczucie albo kombinacja kilku elementów.
3. Oddziel wydarzenie od przewidywania
„Co wiemy na pewno, a co Twoja głowa dopowiada o tym, co może się wydarzyć?”
To nie ma unieważniać obawy. Pomaga rozróżnić fakt od mentalnej symulacji przyszłości.
4. Eksperymentuj z reprezentacją
Jeżeli pojawia się obraz, można sprawdzić, co zmienia jego odsunięcie, pomniejszenie, zatrzymanie albo obejrzenie z innej perspektywy.
Jeśli dominują słowa, można zauważyć dokładne zdanie i sprawdzić, czy jest opisem faktu, czy przewidywaniem.
Gdy na pierwszym planie jest ciało, można precyzyjniej rozpoznać samo doznanie, zanim zostanie nazwane katastrofą.
Nie zakładamy, że technika zadziała. Sprawdzamy reakcję.
5. Przećwicz działanie, nie idealny wynik
Poproś nastolatka, żeby wyobraził sobie nie piątkę, tylko przejście przez sprawdzian:
wchodzi do klasy → dostaje kartkę → czyta polecenie → zaczyna od tego, co wie → przy trudnym pytaniu zatrzymuje się → przechodzi dalej → wraca do niego później.
Może również wyobrazić sobie moment pojawienia się napięcia i własną odpowiedź na ten moment.
Celem nie jest perfekcyjne samopoczucie. Celem jest możliwość działania również wtedy, kiedy pojawia się stres.
Nie pytaj tylko: „Jak sprawić, żeby się nie stresował?”
To często źle postawiony cel.
Bardziej użyteczne pytanie brzmi:
Co moje dziecko ma potrafić zrobić, kiedy stres się pojawi?
Zauważyć pierwszą myśl?
Rozpoznać, że właśnie przewiduje najgorszy scenariusz?
Oddzielić ścisk w brzuchu od wniosku „zaraz sobie nie poradzę”?
Przenieść uwagę z oceny innych na pierwsze zadanie?
Przypomnieć sobie, co zrobić, kiedy przez chwilę niczego nie pamięta?
To właśnie oznacza dla mnie pracę na efekcie.
Nie próbujemy tworzyć młodego człowieka, który nigdy się nie stresuje. Uczymy go coraz większej liczby sposobów reagowania na własne doświadczenie.
Jak uczyć nastolatka korzystać z własnego umysłuKiedy stres przed sprawdzianami warto skonsultować z psychologiem?
Pojedynczy trudny sprawdzian nie oznacza, że dziecko potrzebuje psychologa.
Warto jednak rozważyć pomoc, kiedy podobny schemat regularnie się powtarza albo zaczyna wyraźnie ograniczać funkcjonowanie.
Na przykład kiedy nastolatek:
• długo przed sprawdzianami intensywnie się zamartwia,
• ma trudności ze snem,
• zaczyna unikać szkoły lub ocenianych sytuacji,
• doświadcza silnych reakcji z ciała lub napadów paniki,
• regularnie osiąga wyniki znacznie poniżej swoich możliwości i wiąże to ze stresem,
• coraz mocniej łączy wynik sprawdzianu z oceną samego siebie.
W takiej sytuacji możemy sprawdzić nie tylko dlaczego problem się pojawia, ale przede wszystkim jak dokładnie jest tworzony i podtrzymywany – i czego młody człowiek potrzebuje nauczyć się zamiast dotychczasowej reakcji.
Stres zaczyna ograniczać Twoje dziecko?
Pracuję z młodzieżą nad lękiem, natłokiem myśli, reakcjami ciała, stresem szkolnym i innymi sytuacjami, w których dotychczasowy sposób reagowania przestaje pomagać.
Zobacz, jak pracuję Umów wizytęFAQ – stres przed sprawdzianem u nastolatka
Tak. Sama obecność napięcia przed sytuacją oceniania nie oznacza problemu psychologicznego. Warto zwrócić większą uwagę na stres wtedy, kiedy jego nasilenie regularnie powoduje cierpienie, unikanie, problemy ze snem, nasilone reakcje z ciała albo wyraźnie utrudnia wykonanie zadań.
Zamiast od razu odpowiadać „przecież umiesz”, warto sprawdzić, co dokładnie oznacza to zdanie. Możesz zapytać: „Nie umiesz materiału czy w tej chwili masz wrażenie, że niczego sobie nie przypomnisz?”. To pomaga oddzielić poziom przygotowania od aktualnego stanu.
Zwykle niewiele wnosi, ponieważ nie pokazuje młodemu człowiekowi, co może zrobić ze swoją reakcją. Bardziej użyteczne może być wspólne sprawdzenie: „Co dokładnie dzieje się teraz w Twojej głowie i ciele?” oraz „Co pomogłoby Ci wykonać następny krok mimo tego napięcia?”.
Praca z wyobraźnią jest wykorzystywana w różnych formach treningu psychologicznego, a badania nad mental imagery wskazują, że obrazy mentalne mogą mieć znaczenie dla emocjonalnego doświadczenia młodych osób. Nie oznacza to, że samo wyobrażenie dobrego wyniku rozwiązuje problem. Bardziej użyteczne może być mentalne przećwiczenie konkretnego sposobu reagowania na trudny moment.
Warto rozważyć konsultację, jeśli stres jest nasilony, długo się utrzymuje, powoduje znaczne cierpienie, prowadzi do unikania szkoły lub sprawdzianów, wiąże się z silnymi objawami somatycznymi albo znacząco wpływa na codzienne funkcjonowanie młodego człowieka.
Źródła i opracowania naukowe
von der Embse N., Jester D., Roy D., Post J. (2018). Test anxiety effects, predictors, and correlates: A 30-year meta-analytic review. Journal of Affective Disorders, 227, 483–493. Metaanaliza 238 badań dotyczących lęku testowego, jego korelatów i związku z wynikami edukacyjnymi.
PubMed →
Wei H., Sun J. (2024). Examining attentional control deficits in adolescents with test anxiety: An evidential synthesis using self-report, behavioral, and resting-state EEG measures. Acta Psychologica, 246, 104257. Badanie dotyczące lęku testowego i kontroli uwagi u nastolatków.
PubMed →
Pile V., Williamson G., Saunders A., Holmes E.A., Lau J.Y.F. (2021). Harnessing emotional mental imagery to reduce anxiety and depression in young people: an integrative review of progress and promise. The Lancet Psychiatry, 8(9), 836–852. Przegląd 86 publikacji dotyczących wykorzystania wyobrażeń mentalnych w interwencjach dla młodych osób.
PubMed →
von der Embse N., Barterian J., Segool N. (2013). Test Anxiety Interventions for Children and Adolescents: A Systematic Review of Treatment Studies from 2000–2010. Psychology in the Schools, 50(1), 57–71. Przegląd interwencji dotyczących lęku testowego u dzieci i młodzieży.
Wiley →
PSYCHOLOGIA NASTOLATKA
Sprawdzian jest tylko jedną z sytuacji, w których młody człowiek uczy się korzystać z własnego umysłu
Podobne mechanizmy mogą pojawiać się przed trudną rozmową, wystąpieniem, spotkaniem z grupą czy inną sytuacją, której wynik ma znaczenie.
Dlatego warto uczyć nie tylko sposobów na jeden sprawdzian, ale również umiejętności, które nastolatek może później wykorzystywać w wielu różnych sytuacjach.
Zobacz Psychologię nastolatka Potrzebujesz wsparcia dla nastolatka?