PSYCHOLOGIA NASTOLATKA
„Co oni o mnie pomyślą?” – lęk przed oceną innych u nastolatka
Zna odpowiedź, ale ręka zostaje na ławce.
Chciałby podejść do grupy, jednak zanim zrobi pierwszy krok, zaczyna przewidywać reakcję innych.
Podoba mu się zdjęcie, lecz przed publikacją kilka razy sprawdza, jak może zostać odebrane.
Ma ochotę założyć coś swojego, po czym pojawia się pytanie:
„Co oni o mnie pomyślą?”
Dorosłemu łatwo wtedy powiedzieć:
„Nie przejmuj się tak ludźmi.”
Tyle że młody człowiek może w tym momencie reagować nie na rzeczywistą opinię innych, lecz na własne przewidywanie tego, co pomyślą.
I właśnie rozróżnianie tych dwóch rzeczy jest jedną z ważniejszych umiejętności, których możemy go nauczyć.
Opinia innych naprawdę ma znaczenie
Relacje z rówieśnikami są ważne. Odrzucenie boli. Krytyka może być nieprzyjemna, a wyśmiewanie czy wykluczenie z grupy bywają realnymi doświadczeniami.
Dlatego obawa przed oceną sama w sobie nie oznacza, że nastolatek reaguje przesadnie albo nieracjonalnie.
Trudność zaczyna rosnąć wtedy, kiedy możliwość negatywnej oceny przejmuje coraz większą część decyzji.
Zamiast pytania:
„Co chcę zrobić?”
na pierwszy plan wysuwa się:
„Jak zostanę odebrany?”
Chwilę później przewidywana reakcja grupy zaczyna wpływać na zachowanie jeszcze zanim ktokolwiek naprawdę zdąży zareagować.
Nastolatek reaguje na wydarzenie i na sposób, w jaki jego umysł je przetworzył
Wyobraź sobie prostą scenę.
Nastolatek wchodzi do klasy. Dwie osoby patrzą w jego stronę i zaczynają się śmiać.
To jest wydarzenie.
Umysł próbuje teraz nadać mu znaczenie:
„Śmieją się ze mnie.”
„Wyglądam idiotycznie.”
„Na pewno wszyscy już coś wiedzą.”
To są już interpretacje.
Może pojawić się także obraz siebie widzianego oczami innych: zaczerwienionego, niezręcznego, wyglądającego „głupio”.
Ciało reaguje napięciem. Uwaga przesuwa się z otoczenia na własną reakcję. Nastolatek spuszcza wzrok, milknie albo wychodzi.
W ciągu kilku sekund jedno wydarzenie zostało przetworzone w całe doświadczenie społeczne.
Warto rozdzielić kilka rzeczy
Co się wydarzyło?
Dwie osoby spojrzały i się roześmiały.
Co pomyślałem?
„Śmieją się ze mnie.”
Co sobie wyobraziłem?
„Widzą mnie jako idiotę.”
Co zrobiło ciało?
Napięcie, gorąco, szybsze serce.
Co zrobiłem potem?
Wycofałem się.
Każdy z tych elementów współtworzy doświadczenie. Warto jednak widzieć różnicę między nimi.
„Oni pomyślą, że jestem dziwny” nadal jest przewidywaniem
Porównaj dwa zdania:
„Oni pomyślą, że jestem dziwny.”
oraz:
„Martwię się, że mogą pomyśleć, że jestem dziwny.”
W pierwszym przewidywanie brzmi niemal jak informacja.
W drugim pojawia się odrobina przestrzeni: młody człowiek zauważa, że jego umysł właśnie coś prognozuje.
To nie daje gwarancji, że nikt go źle nie oceni.
Ktoś może tak zrobić. Może również wyciągnąć niesprawiedliwy wniosek albo zwyczajnie go nie polubić.
Bardziej użyteczna umiejętność polega na czymś innym:
własnej prognozy cudzych myśli nie trzeba traktować jak informacji uzyskanej bezpośrednio z ich głów.
Przeczytaj: Myśl to nie faktCzasem nastolatek niemal ogląda siebie oczami innych
Podczas odpowiedzi przed klasą część uwagi może być skierowana na pytanie nauczyciela, a część na własny występ.
Jak wyglądam?
Czy widać, że się stresuję?
Co robię z rękami?
Czy mam czerwoną twarz?
Młody człowiek może tworzyć wewnętrzny obraz siebie oglądanego jakby z perspektywy publiczności.
Badania nad lękiem społecznym u dzieci i młodzieży wskazują, że negatywne obrazy siebie, często przyjmujące perspektywę obserwatora, są związane z większym nasileniem objawów społecznego lęku.
W praktyce nastolatek może jednocześnie uczestniczyć w sytuacji i monitorować własny występ.
To oznacza, że uwaga wykonuje dwa zadania naraz.
Sprawdź perspektywę
Możesz zapytać:
„Kiedy myślisz o tej sytuacji, widzisz ją własnymi oczami czy jakbyś patrzył na siebie z boku?”
Jeżeli pojawia się obraz siebie z zewnątrz, warto sprawdzić:
• co jest w nim najbardziej wyraźne,
• jak wygląda twarz i ciało,
• skąd nastolatek wie, że inni widzą go właśnie w ten sposób,
• czego na tym obrazie brakuje.
Nie musimy udowadniać, że ten obraz jest błędny.
Ważniejsze jest zauważenie, że został stworzony przez własny umysł i nie jest bezpośrednim zapisem perspektywy innych ludzi.
Z czasem może powstać samowzmacniająca się pętla
Najpierw pojawia się przewidywanie oceny.
Ciało reaguje napięciem, a uwaga szybko wychwytuje tę zmianę.
„Na pewno widzą, że się stresuję.”
Wtedy jeszcze więcej uwagi trafia na siebie.
Kontakt z rozmową, grupą albo zadaniem staje się słabszy. Odpowiedzi są krótsze, spojrzenie ucieka, zachowanie robi się bardziej zachowawcze.
Po powrocie do domu zaczyna się analiza:
„Wiedziałem, że wypadnę dziwnie.”
Tak przetworzone wspomnienie może później stać się materiałem do przewidywania kolejnej sytuacji.
Sposób, w jaki nastolatek wraca myślami do wydarzenia, może więc wpływać na to, czego spodziewa się następnym razem.
Samo „nie przejmuj się ludźmi” nie daje nowego sposobu reagowania
Rodzic zwykle próbuje uspokoić:
„Przecież nikt na Ciebie nie patrzy.”
„Na pewno nic takiego nie myślą.”
„Nie zwracaj na nich uwagi.”
Taka odpowiedź może przynieść chwilową ulgę. Nadal jednak pozostawia dziecko zależne od tego, czy dorosły przekona je do swojej wersji sytuacji.
Znacznie więcej można wydobyć z pytania:
„Co dokładnie przewidujesz, że oni pomyślą?”
A później:
„Którą część tego naprawdę wiesz, a którą dopowiada teraz Twoja głowa?”
Wtedy rodzic nie dostarcza gotowej interpretacji. Pomaga dziecku przyjrzeć się własnemu sposobowi przetwarzania sytuacji.
Zamiast uspokajania – ciekawość
Zamiast:
„Nikt Cię nie ocenia.”
Spróbuj:
„Po czym poznajesz, że właśnie tak Cię oceniają?”
Zamiast:
„Nie masz się czego wstydzić.”
Spróbuj:
„Czego dokładnie obawiasz się, że ktoś w Tobie zobaczy?”
Zamiast:
„Musisz być pewniejszy siebie.”
Spróbuj:
„Co chciałbyś zrobić, gdybyś trochę mniej zajmował się tym, jak wyglądasz w oczach innych?”
DO WYPRÓBOWANIA
Od „co oni pomyślą?” do tego, co naprawdę mogę zrobić
Celem nie jest obojętność na innych.
Chodzi o oddzielenie przewidywania od faktu i odzyskanie możliwości działania także wtedy, kiedy reakcja otoczenia pozostaje niepewna.
1. Wybierz konkretną sytuację
Ogólne zdanie „boję się ludzi” niewiele nam mówi.
Znacznie więcej dowiemy się z:
„Jutro podczas przerwy chcę podejść do tej grupy.”
Im konkretniejsza scena, tym łatwiej zobaczyć, co naprawdę robi umysł.
2. Dokończ zdanie
„Boję się, że pomyślą…”
Że jestem nudny?
Dziwny?
Nieatrakcyjny?
Głupi?
Zestresowany?
Że do nich nie pasuję?
Ogólne „ocenią mnie” warto zamienić w coś, co można rzeczywiście zbadać.
3. Oddziel dane od prognozy
Co naprawdę wiadomo?
Co nastolatek widział albo usłyszał?
Które elementy są jego przewidywaniem?
Celem nie jest udowodnienie, że obawa jest niemożliwa. Chodzi o właściwe nazwanie stopnia pewności.
4. Sprawdź, gdzie znajduje się uwaga
Czy młody człowiek rzeczywiście słucha rozmówcy?
A może większa część uwagi monitoruje:
Jak wyglądam? Czy jestem czerwony? Co zrobić z rękami? Czy powiedziałem coś głupiego?
Można poeksperymentować z przesunięciem części uwagi na zewnątrz:
Co dokładnie mówi druga osoba? Co dzieje się wokół? Jakie jest zadanie w tej chwili?
5. Wybierz mały test w rzeczywistości
Pierwszym krokiem nie musi być przemówienie przed całą szkołą.
Wystarczy jedno pytanie na lekcji, jedna wiadomość, krótkie podejście do grupy albo odpowiedź wysłana bez pięciokrotnego poprawiania.
Po wszystkim warto sprawdzić:
Co przewidywałem? Co wydarzyło się naprawdę? Co udało mi się zrobić pomimo niepewności?
Świat bez cudzej oceny nie istnieje
Ktoś będzie zachwycony.
Ktoś inny może pozostać obojętny.
Zdarzy się także krytyka, odrzucenie albo zwyczajna różnica zdań.
Nie możemy zagwarantować młodemu człowiekowi akceptacji wszystkich ludzi.
Możemy natomiast pomóc mu coraz lepiej odróżniać:
reakcję drugiego człowieka → własną interpretację tej reakcji → obraz stworzony przez umysł → następne działanie, które nadal może wybrać.
To daje znacznie więcej możliwości niż próba przewidzenia i zabezpieczenia się przed każdą cudzą opinią.
Kiedy lęk przed oceną warto skonsultować z psychologiem?
Nieśmiałość i przejmowanie się opinią rówieśników są częścią wielu doświadczeń dorastania.
Większej uwagi wymaga sytuacja, w której strach przed oceną regularnie ogranicza życie młodego człowieka.
Możesz zauważyć na przykład, że nastolatek:
• unika szkoły, zajęć albo kontaktów z rówieśnikami,
• pozostaje cicho mimo chęci i wiedzy,
• rezygnuje z ważnych dla siebie działań z obawy przed oceną,
• długo analizuje sytuacje społeczne po ich zakończeniu,
• doświadcza silnego napięcia lub objawów z ciała w obecności innych,
• intensywnie monitoruje własny wygląd i zachowanie,
• stopniowo coraz bardziej wycofuje się społecznie.
Wtedy warto sprawdzić całą sekwencję reakcji: co dzieje się przed sytuacją, w jej trakcie oraz po jej zakończeniu.
Ocena innych zaczyna ograniczać Twoje dziecko?
W pracy z młodzieżą przyglądam się zarówno temu, czego nastolatek się obawia, jak i temu, w jaki sposób jego myśli, uwaga, wyobraźnia i ciało współtworzą reakcję.
Jak pracuję Umów wizytęFAQ – lęk przed oceną innych u nastolatka
Tak. Relacje rówieśnicze i sposób, w jaki młody człowiek jest odbierany przez innych, mają w okresie dorastania duże znaczenie. Większej uwagi wymaga sytuacja, w której obawa przed oceną zaczyna regularnie ograniczać relacje, szkołę lub możliwość robienia rzeczy ważnych dla nastolatka.
Sam lęk przed oceną nie jest diagnozą. Może występować w różnym nasileniu. Rozpoznanie zaburzenia lęku społecznego wymaga oceny szerszego obrazu objawów, czasu ich trwania, nasilenia oraz wpływu na codzienne funkcjonowanie.
Warto najpierw doprecyzować obawę. Możesz zapytać: „Czego konkretnie boisz się, że pomyślą?” oraz „Co o tym wiesz, a co teraz przewidujesz?”. Takie pytania pomagają oddzielić rzeczywiste informacje od interpretacji.
Tak. U części młodych osób obawie społecznej towarzyszą negatywne obrazy siebie, czasami widziane z perspektywy obserwatora. Badania wskazują na związek takich obrazów z nasileniem objawów lęku społecznego u młodzieży. Sposób przeżywania może jednak różnić się między osobami.
Całkowite unikanie sytuacji społecznych może utrwalać problem, ale zbyt duży krok również może okazać się mało użyteczny. Lepiej dobierać wykonalne sytuacje, wcześniej sprawdzać przewidywania nastolatka, a później porównywać je z tym, co rzeczywiście się wydarzyło.
Źródła i opracowania naukowe
Chen J., Short M., Kemps E. (2020). Interpretation bias in social anxiety: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 276, 1119–1130. Metaanaliza 44 badań obejmujących 3859 osób wykazała silny związek między lękiem społecznym a tendencją do negatywnej interpretacji niejednoznacznych sytuacji społecznych; autorzy zwracają jednocześnie uwagę na heterogeniczność badań i możliwy publication bias.
PubMed →
Chapman J. i wsp. (2020). Mental Imagery in Social Anxiety in Children and Young People: A Systematic Review. Clinical Child and Family Psychology Review. Przegląd badań dotyczących roli wyobrażeń mentalnych w lęku społecznym dzieci i młodzieży; wyniki wskazują m.in. na częstsze negatywne obrazy z perspektywy obserwatora u osób z większym nasileniem lęku społecznego, choć baza badań pozostaje ograniczona.
PubMed →
Hignett E. i wsp. (2022). Characterising Negative Mental Imagery in Adolescent Social Anxiety. Badanie 616 osób w wieku 11–15 lat. Perspektywa obserwatora i żywość negatywnych obrazów były związane z aktualnymi objawami lęku społecznego, a perspektywa obserwatora przewidywała również ich późniejsze nasilenie.
PubMed →
Leigh E. i wsp. (2021). Prospective associations between peer functioning and social anxiety in adolescents: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders. Metaanaliza 23 badań podłużnych wskazująca na dwukierunkowe związki między lękiem społecznym a wybranymi aspektami funkcjonowania rówieśniczego, w tym odrzuceniem i wiktymizacją.
PubMed →
PSYCHOLOGIA NASTOLATKA
Nie da się zbudować świata, w którym nikt nas nie ocenia
Da się natomiast rozwijać umiejętność rozróżniania rzeczywistej reakcji innych ludzi od własnych przewidywań, interpretacji i obrazów na jej temat.
Ta różnica może mieć znaczenie w szkole, relacjach, wystąpieniach, przyszłej pracy i wielu innych sytuacjach, w których reakcja drugiej osoby pozostaje poza naszym wpływem.
Zobacz Psychologię nastolatka Potrzebujesz wsparcia dla nastolatka?