PSYCHOLOGIA NASTOLATKA
Hipnoza dla nastolatka – czym naprawdę jest praca z uwagą i wyobraźnią?
Słowo „hipnoza” potrafi uruchomić całą kolekcję skojarzeń: wahadełko, sen na komendę, scenę telewizyjną albo człowieka wykonującego polecenia hipnotyzera.
Nic dziwnego, że część rodziców reaguje na tę nazwę ostrożnością.
Z popkulturowego obrazu bardzo trudno jednak zrozumieć, jak wygląda kliniczna praca z hipnozą.
W mojej praktyce jest ona jednym ze sposobów pracy z uwagą, wyobraźnią, sugestią, odczuciami i sposobem reprezentowania własnego doświadczenia.
Pod wieloma względami bliżej jej do uporządkowanego treningu mentalnego niż do telewizyjnego show.
Co właściwie nazywamy hipnozą?
Jedna z najczęściej przywoływanych współczesnych definicji opisuje hipnozę poprzez skupioną uwagę, ograniczenie uwagi na bodźce peryferyjne oraz zwiększoną zdolność reagowania na sugestię.
Wśród badaczy nadal istnieją różnice dotyczące tego, jak najlepiej wyjaśniać te zjawiska. Część modeli mocniej podkreśla szczególny stan świadomości, inne zwracają większą uwagę na procesy poznawcze, oczekiwania, uwagę i sugestię.
Dla osoby korzystającej z pomocy znacznie ważniejsze jest zwykle to, jak taka praca wygląda w praktyce.
Podczas spotkania mogę poprosić nastolatka o skupienie się na określonym doświadczeniu, wyobrażenie sobie sytuacji, zmianę perspektywy, zauważenie reakcji ciała albo mentalne przećwiczenie określonego sposobu działania.
Młody człowiek pozostaje aktywnym uczestnikiem pracy z własnym doświadczeniem.
Wyobraźnia wpływa na doświadczenie także wtedy, kiedy nikt nie nazywa tego hipnozą
Pomyśl o dobrym thrillerze.
Wiesz, że samochód na ekranie naprawdę Cię nie potrąci, a potwór jest efektem charakteryzacji albo grafiki komputerowej.
Mimo tej wiedzy ciało może się napiąć, oddech przyspieszyć, a scena zostać z Tobą jeszcze długo po napisach końcowych.
Sam film nie jest hipnozą. Pokazuje jednak zwyczajną właściwość naszego doświadczenia: organizm może reagować na znaczenie i mentalną reprezentację sytuacji, nawet gdy wydarzenie nie dzieje się naprawdę tutaj i teraz.
Podobny mechanizm pojawia się, kiedy nastolatek kilka godzin przed sprawdzianem widzi w wyobraźni pustkę w głowie albo jeszcze przed wejściem do grupy przewiduje reakcję innych.
Zobacz: stres i wyobraźnia u nastolatkaMłody człowiek doświadcza świata i jednocześnie cały czas go przetwarza
Dwie osoby mogą znaleźć się w bardzo podobnej sytuacji, a jednak przeżyć ją zupełnie inaczej.
Jedna zwróci większą uwagę na możliwość poradzenia sobie. U drugiej na pierwszy plan wysunie się potencjalne zagrożenie.
Błąd dla kogoś może być informacją, podczas gdy inny nastolatek odczyta go jako dowód własnej niekompetencji.
Na takie doświadczenie wpływają między innymi wcześniejsze uczenie się, uwaga, oczekiwania, interpretacje, obrazy mentalne oraz reakcje ciała.
Młody człowiek korzysta przy tym ze sposobów przetwarzania, które do tej pory rozwinął.
Jednym z celów pracy psychologicznej może więc być pokazanie, że sposób, w jaki umysł przedstawia sytuację, nie musi być jedynym dostępnym sposobem jej przeżywania.
Nie każdą reakcję można dowolnie przestawić. W wielu sytuacjach da się jednak eksperymentować z częścią procesów, które tę reakcję współtworzą.
Jak może wyglądać taka praca?
Załóżmy, że nastolatek ma wystąpić przed klasą.
Kiedy myśli o tej sytuacji, w jego wyobraźni pojawia się duża sala znajdująca się bardzo blisko. Twarze innych są wyraźne, a własną sylwetkę widzi jakby oczami publiczności.
Do obrazu dołącza myśl:
„Zaraz się zatnę.”
Chwilę później ciało odpowiada napięciem.
Możemy wtedy sprawdzić, co zmieni odsunięcie obrazu, zmniejszenie go, obejrzenie sytuacji z własnej perspektywy albo dodanie dalszego ciągu wydarzenia – również momentu po zakończeniu wystąpienia.
Inną możliwością jest mentalne przećwiczenie zachowania dostępnego wtedy, kiedy pojawi się napięcie.
Nie zakładamy z góry konkretnego efektu. Obserwujemy, jak zmienia się doświadczenie.
Z czym możemy pracować?
W zależności od sytuacji interesować nas może kierunek uwagi, perspektywa, obraz mentalny, wewnętrzny dialog, reakcja ciała, metafora albo mentalne przećwiczenie nowego sposobu działania.
Sugestia może również otwierać możliwość doświadczenia czegoś, czego młody człowiek wcześniej w danym kontekście nie brał pod uwagę.
Hipnoza jest jednym z formatów pozwalających korzystać z takich procesów.
W sporcie praca wyobrażeniowa nikogo szczególnie nie dziwi
Sportowiec może przed zawodami mentalnie przećwiczyć ruch, moment startu, konkretną sytuację boiskową albo własną reakcję na trudny fragment występu.
Takie ćwiczenie nie zastępuje treningu fizycznego. Stanowi jego możliwe uzupełnienie.
Metaanaliza z 2025 roku obejmująca 86 badań i 3593 sportowców wykazała pozytywny wpływ treningu wyobrażeniowego na wyniki sportowe. Lepsze rezultaty obserwowano przy łączeniu imagery z innymi umiejętnościami psychologicznymi.
To użyteczna analogia do części pracy psychologicznej.
W gabinecie zmienia się przede wszystkim cel
Zamiast ćwiczyć serwis tenisowy nastolatek może mentalnie przejść przez moment wejścia do klasy.
Przedmiotem pracy bywa również chwila, w której pojawia się trudna myśl i potrzebna jest inna odpowiedź niż ta dotychczasowa.
Realne działanie nadal pozostaje konieczne. Trening mentalny może natomiast przygotować doświadczenie, które później zostanie sprawdzone w rzeczywistej sytuacji.
Trzy popularne mity o hipnozie
„Podczas hipnozy człowiek śpi”
Historyczna nazwa może sugerować sen, jednak współczesne rozumienie hipnozy nie utożsamia jej po prostu ze spaniem.
Osoba może słuchać, odpowiadać, wyobrażać sobie sytuacje i świadomie komunikować swoje doświadczenia.
„Hipnoterapeuta przejmuje człowieka”
Podczas mojej pracy nastolatek pozostaje uczestnikiem procesu.
Sugestia jest propozycją doświadczenia, a reakcję młodego człowieka obserwujemy i wykorzystujemy jako informację o tym, co dla niego działa.
„Trzeba wierzyć w hipnozę”
Pomaga ciekawość oraz gotowość do eksperymentowania.
Szczególny system przekonań dotyczący hipnozy nie jest natomiast warunkiem tego, żeby wspólnie sprawdzić reakcję na konkretne ćwiczenie.
Czy hipnoza działa?
Najuczciwsza odpowiedź brzmi: zależy od problemu i celu, do którego chcemy ją wykorzystać.
Hipnoza nie jest jedną uniwersalną interwencją dającą ten sam efekt w każdej trudności.
W pediatrii najlepiej przebadane zastosowania dotyczą między innymi bólu oraz dystresu związanego z procedurami medycznymi. Przeglądy opisują w tych obszarach obiecujące lub pozytywne wyniki, jednocześnie wskazując na nierówną jakość metodologiczną części badań.
Literatura obejmuje również inne zastosowania klinicznej hipnozy u dzieci i młodzieży. Siła dowodów różni się jednak pomiędzy problemami.
Dlatego traktuję hipnozę jako jedno z narzędzi, a nie odpowiedź na wszystko.
Jej użycie ma dla mnie sens wtedy, kiedy pasuje do mechanizmu trudności, celu spotkania oraz sposobu funkcjonowania konkretnego młodego człowieka.
A co z NLP?
Jestem certyfikowanym praktykiem NLP i korzystam również z technik, które poznałem dzięki temu nurtowi.
Jednocześnie nie przedstawiam całego NLP jako systemu potwierdzonego naukowo.
Systematyczny przegląd badań nad zastosowaniami NLP w ochronie zdrowia wskazywał na małą liczbę badań, problemy metodologiczne i niewystarczające podstawy do formułowania mocnych wniosków o jego skuteczności jako całości.
Dlatego znacznie bardziej interesuje mnie pytanie:
„Co dokładnie robimy w tej technice i jaki proces może być przez nią uruchamiany?”
Przy pracy z obrazem można odwoływać się do wiedzy o mental imagery. Zmiana punktu obserwacji prowadzi nas do zagadnienia perspektywy, a kierowanie uwagi na doznania z ciała pozwala rozmawiać między innymi o interocepcji.
Nie potrzebuję bronić całej etykiety, żeby uczciwie opisywać konkretną interwencję i obserwowany efekt.
Metoda pozostaje środkiem
W zależności od potrzeb mogę korzystać z rozmowy psychologicznej, hipnozy, pracy z wyobraźnią, ciałem, uwagą albo wybranej techniki poznanej poprzez NLP.
O wyborze nie powinna decydować atrakcyjność nazwy metody.
Znacznie ważniejsze jest pytanie:
„Czego ten młody człowiek potrzebuje nauczyć się robić inaczej i jaki sposób pracy może mu to umożliwić?”
Dlaczego warto uczyć nastolatka takich rzeczy?
Młody człowiek każdego dnia wykorzystuje własny umysł do interpretowania świata.
Wyobrażenie przyszłości może przygotować go do działania albo zwiększyć napięcie. Powrót do przeszłości czasem pomaga wyciągnąć wniosek, a innym razem zamienia się w długie analizowanie.
Przewidywanie reakcji innych ułatwia funkcjonowanie społeczne, lecz może również zacząć ograniczać zachowanie, gdy własne przewidywania są traktowane jak fakty.
Podobnie dzieje się z sygnałami płynącymi z ciała: samo doznanie oraz znaczenie, które mu przypisujemy, nie są dokładnie tym samym.
Im wcześniej nastolatek uczy się zauważać sposób, w jaki przetwarza doświadczenie, tym wcześniej może odkrywać więcej możliwych odpowiedzi.
To umiejętność znacznie szersza niż korzystanie z jednej techniki terapeutycznej.
Uczysz dziecko świata – zobacz, czego jeszcze warto je uczyćCzy podczas spotkania z nastolatkiem zawsze stosuję hipnozę?
O wyborze metody decyduje przede wszystkim problem, z którym przychodzi młody człowiek, oraz efekt, którego potrzebujemy.
Na początku chcę zobaczyć, kiedy pojawia się reakcja, jak jest tworzona oraz co dzieje się wtedy w myślach, wyobraźni, ciele i zachowaniu.
Kolejne pytanie dotyczy rezultatu: po czym nastolatek i jego otoczenie poznają, że rzeczywiście coś się zmieniło?
Dopiero na tej podstawie wybieram sposób pracy.
Czasem wystarczy rozmowa i trafne rozróżnienie. W innej sytuacji przydatny będzie eksperyment z uwagą, obrazem albo ciałem.
Hipnoza pozostaje kolejną możliwością, gdy pasuje do osoby oraz celu.
Technika ma być dopasowana do nastolatka, a nie nastolatek do techniki.
FAQ – hipnoza dla nastolatka
Hipnoza kliniczna jest wykorzystywana w pediatrii, a szczególnie dobrze opisano jej zastosowanie w pracy z bólem i dystresem związanym z procedurami medycznymi. Jak każda metoda psychologiczna powinna być stosowana odpowiednio do wieku, rodzaju problemu, aktualnego stanu psychicznego oraz kompetencji osoby prowadzącej. Nie każda sytuacja będzie właściwa do jej użycia.
W klinicznej pracy hipnotycznej młody człowiek może słuchać, odpowiadać, komunikować swoje doświadczenie i aktywnie uczestniczyć w procesie. Hipnozy nie należy utożsamiać ze snem ani automatycznie z utratą świadomości.
Praca z wyobraźnią jest częstym elementem hipnozy, ale jej zakres jest szerszy. Obejmuje między innymi skupienie uwagi oraz reagowanie na sugestię. Wizualizacja może więc być jedną z wykorzystywanych technik, lecz nie wyczerpuje całego zjawiska hipnozy.
Ludzie różnią się sposobem i intensywnością reagowania na sugestie hipnotyczne. Z tego powodu zamiast oczekiwać jednego określonego doświadczenia sprawdzam, jaki sposób pracy jest rzeczywiście użyteczny dla konkretnego nastolatka.
Zakres właściwej pomocy zależy od problemu. Hipnoza może być elementem pracy psychologicznej, ale nie zastępuje koniecznej diagnostyki ani leczenia. W części sytuacji potrzebna będzie inna forma psychoterapii, konsultacja psychiatryczna albo opieka wielospecjalistyczna.
Korzystam z wybranych technik poznanych również poprzez NLP, ale nie przedstawiam całego NLP jako naukowo potwierdzonego systemu terapii. Interesuje mnie konkretna funkcja danej interwencji oraz reakcja osoby, z którą pracuję. Tam, gdzie jest to możliwe, opisuję poszczególne procesy poprzez współczesną wiedzę dotyczącą między innymi uwagi, mental imagery, sugestii, perspektywy czy reakcji ciała.
Źródła i opracowania naukowe
American Psychological Association. Uncovering the new science of clinical hypnosis. Omówienie współczesnych badań nad hipnozą, rolą skupionej uwagi i sugestii.
APA →
Kohen D.P., Kaiser P. (2014). Clinical Hypnosis with Children and Adolescents – What? Why? How?: Origins, Applications, and Efficacy. Przegląd wykorzystania klinicznej hipnozy u dzieci i młodzieży, w tym pracy nad umiejętnościami samoregulacji.
PubMed →
Geagea D. i wsp. (2023). Clinical Hypnosis for Procedural Pain and Distress in Children: A Scoping Review. Pain Medicine, 24(6), 661–702. Przegląd 38 badań obejmujących 2205 dzieci; opisano potencjalne korzyści przy bólu i dystresie proceduralnym, przy jednoczesnych ograniczeniach metodologicznych części literatury.
PubMed →
Liu Y. i wsp. (2025). The Effects of Imagery Practice on Athletes’ Performance: A Multilevel Meta-Analysis with Systematic Review. Behavioral Sciences, 15(5), 685. Metaanaliza 86 badań obejmujących 3593 sportowców wykazała pozytywny wpływ treningu wyobrażeniowego na wyniki sportowe.
PubMed →
Sturt J. i wsp. (2012). Neurolinguistic programming: a systematic review of the effects on health outcomes. British Journal of General Practice, 62(604), e757–e764. Przegląd wskazał na małą liczbę badań oraz niewystarczającą jakość dowodów dla NLP jako całości w zastosowaniach zdrowotnych.
PubMed →
PSYCHOLOGIA NASTOLATKA
Hipnoza jest metodą. Ważniejsze jest to, czego młody człowiek może nauczyć się dzięki pracy nad własnym doświadczeniem.
Może wcześniej rozpoznawać reakcję, zauważać sposób działania uwagi i wyobraźni oraz eksperymentować z inną perspektywą.
Z czasem łatwiejsze staje się także mentalne przećwiczenie reakcji, która dotychczas była trudno dostępna.
Ostateczny cel jest szerszy niż sama hipnoza: nastolatek ma coraz lepiej korzystać z własnych możliwości również wtedy, kiedy specjalisty nie ma obok.
Psychologia nastolatka Jak pracuję z nastolatkami