PSYCHOLOGIA NASTOLATKA
Jak działa umysł nastolatka? Uwaga, myśli, wyobraźnia, ciało i emocje
To, czego doświadczamy, nie jest wyłącznie reakcją na to, co wydarza się wokół nas.
Znaczenie ma również to, na czym skupiamy uwagę, jak interpretujemy sytuację, co sobie wyobrażamy, co dzieje się w ciele i jakie emocje pojawiają się w odpowiedzi.
Chcę Ci najpierw pokazać ten mechanizm na Twoim własnym doświadczeniu. Dopiero później rozłożymy go na części i zobaczymy, czego można dzięki temu uczyć również dziecko.
Najpierw sprawdź to na sobie
Wybierz problem ze „średniej półki” — coś realnego i trochę nieprzyjemnego, ale nie największą trudność, z jaką się obecnie zmagasz.
Przez kilka minut będziemy zmieniać wyłącznie sposób, w jaki Twój umysł przedstawia Ci tę sytuację, i obserwować, czy wraz z tym zmienia się również Twoje doświadczenie.
Najlepiej obejrzyj materiał do końca, zanim przejdziesz dalej.
Co właściwie przed chwilą się wydarzyło?
Problem, o którym myślałeś, prawdopodobnie ani trochę się nie zmienił.
Nie zmieniliśmy ludzi, którzy w nim uczestniczą. Nie zmieniliśmy przeszłości ani tego, co wydarzy się jutro.
Zmieniała się natomiast forma, w jakiej Twój umysł przedstawiał Ci tę sytuację. Jeśli wraz z nią zmieniło się to, jak było Ci z problemem albo co zauważałeś w ciele, zobaczyłeś bardzo prostą rzecz:
To, czego doświadczasz, zależy nie tylko od sytuacji. Znaczenie ma również to, co dzieje się z nią dalej w Twoim umyśle i ciele.
Nie oznacza to, że każdy problem można rozwiązać zmianą obrazu w głowie. Ten eksperyment pokazuje coś bardziej podstawowego: nasze doświadczenie ma strukturę — a niektóre elementy tej struktury można zauważać, testować i zmieniać.
Dlaczego zaczynam od doświadczenia, a nie od wyjaśnienia?
Możesz wiedzieć, że myśl nie jest faktem, że stres wpływa na ciało albo że sposób kierowania uwagą ma znaczenie. Sama wiedza nie oznacza jeszcze, że potrafisz z niej skorzystać wtedy, kiedy naprawdę jej potrzebujesz.
Dlatego interesuje mnie nie tylko to, czy nastolatek rozumie te mechanizmy. Ważniejsze jest, czy zaczyna je rozpoznawać u siebie i odkrywać, co może z nimi zrobić.
Właśnie temu służyła pierwsza część tego materiału. Zamiast tylko przeczytać o działaniu umysłu, mogłeś sprawdzić jeden z jego mechanizmów na własnym doświadczeniu.
INSTRUKCJA OBSŁUGI SIEBIE
Sześć rzeczy, które cały czas współtworzą Twoje doświadczenie
Nie działają osobno i nie zawsze pojawiają się w tej kolejności. Każda może wpływać na pozostałe.
1. Uwaga
Wyobraź sobie wystąpienie przed grupą. Możesz patrzeć na jedną życzliwą osobę, na całą salę albo wyłącznie na dwie osoby, których reakcji najbardziej się obawiasz.
Sytuacja się nie zmieniła. Zmieniło się to, co zajmuje najwięcej miejsca w Twoim doświadczeniu.
Uwaga nie jest obiektywną kamerą rejestrującą wszystko jednakowo. To, gdzie ją kierujemy, może wzmacniać jedną część sytuacji i pozostawiać inne niemal niezauważone.
2. Myśli i znaczenie
„Czekają, aż się pomylę”, „po prostu mnie słuchają” i „są ciekawi tego, co powiem” mogą dotyczyć dokładnie tej samej sali.
Wydarzenie i interpretacja wydarzenia nie są tym samym.
Pierwsza myśl może pojawić się automatycznie i brzmieć bardzo przekonująco. Można jednak nauczyć się zauważać, że jest interpretacją, a nie bezpośrednim zapisem rzeczywistości.
3. Wyobraźnia
Właśnie bawiłeś się tym elementem w filmie. Sytuacja mogła stać się większa, mniejsza, bliższa, dalsza albo oglądana z innej perspektywy.
Nic nie zmieniło się na zewnątrz, a mimo to doświadczenie mogło się zmienić.
Wyobraźnia nie jest więc tylko dodatkiem do myślenia. Mentalne obrazy i przewidywania współtworzą reakcję organizmu jeszcze zanim cokolwiek wydarzy się naprawdę.
Jak pracować z uwagą i wyobraźnią również w hipnozie u nastolatka
4. Ciało
Ścisk w brzuchu, szybszy oddech, napięta szczęka albo ciężar w klatce piersiowej nie dzieją się obok procesu psychicznego.
Ciało reaguje na to, co umysł uznaje za ważne — a jego reakcja może później sama wpływać na sposób interpretowania sytuacji.
Dlatego przy pracy nad problemem warto odróżniać samo doznanie od znaczenia, które natychmiast mu nadajemy.
5. Emocje i stan
To samo wystąpienie może wyglądać zupełnie inaczej przed setką obcych ludzi i przed dwiema osobami, przy których czujesz się bezpiecznie.
Nie dlatego, że nagle zmieniło się zadanie. Zmienił się cały układ: znaczenie sytuacji, oczekiwania, uwaga, reakcja ciała i to, co przewidujesz.
Emocja jest częścią tego procesu, a nie osobnym elementem pojawiającym się bez związku z resztą doświadczenia.
6. Reakcja i wybór
Na końcu coś robisz: wycofujesz się, atakujesz, milczysz, działasz, prosisz o pomoc albo próbujesz jeszcze innej odpowiedzi.
Część reakcji uruchamia się bardzo szybko. Dlatego znaczenie ma nie tylko to, co robisz, lecz również jak wcześnie potrafisz zauważyć proces, który do tego prowadzi.
Im wcześniej zauważasz własną uwagę, myśli, wyobrażenia, ciało i emocje, tym więcej miejsca może pojawić się pomiędzy automatycznym impulsem a działaniem.
PROSTY MODEL
To nie jest łańcuch. To system.
Kiedy dzieje się coś ważnego, uwaga, myśli, wyobraźnia, ciało i emocje zaczynają wpływać na siebie nawzajem. Nie ma jednej kolejności, która zawsze wygląda tak samo.
UWAGA
Co zauważam?
MYŚLI I ZNACZENIE
Jak rozumiem to, co się dzieje?
W ŚRODKU
MOJE DOŚWIADCZENIE
To, co w tej chwili dzieje się ze mną.
WYOBRAŹNIA
Co przewiduję i jak to sobie przedstawiam?
CIAŁO I EMOCJE
Co czuję i jak reaguje mój organizm?
↓
REAKCJA / DZIAŁANIE
To, co zrobię, staje się kolejnym doświadczeniem. Umysł może się z niego uczyć, a przy następnej podobnej sytuacji cały proces uruchomi się ponownie — czasem jeszcze szybciej.
Dlatego warto poznawać nie tylko własne reakcje, ale również to, co dzieje się chwilę wcześniej.
Rozumieć siebie to jeszcze nie zawsze znaczy potrafić zareagować inaczej
W pracy z dorosłymi często spotykam osoby, które bardzo dobrze rozumieją swoje problemy. Wiedzą, skąd bierze się ich lęk, dlaczego unikają określonych sytuacji albo co uruchamia ich złość.
A jednak kiedy znany mechanizm uruchamia się ponownie, samo rozumienie nie zawsze wystarcza, żeby zareagować inaczej.
To między innymi dlatego interesuje mnie uczenie tych umiejętności wcześniej. Nie dopiero wtedy, kiedy jeden sposób reagowania przez lata stał się automatyczny, ale wtedy, kiedy młody człowiek może dopiero poznawać własną uwagę, myśli, ciało, emocje i możliwości działania.
PO CO UCZYĆ TEGO WCZEŚNIEJ?
Nie jesteśmy w stanie przygotować dziecka na każdą sytuację, która wydarzy się w jego życiu.
Możemy jednak pomóc mu wcześniej rozwinąć umiejętności, dzięki którym będzie potrafiło lepiej odnaleźć się również w sytuacjach, których dzisiaj nie jesteśmy w stanie przewidzieć.
Uwaga, myśli, wyobraźnia, ciało, emocje i reakcje są częścią tych umiejętności. Poprzez doświadczenie i ćwiczenie można coraz lepiej je rozpoznawać i odkrywać, gdzie pojawia się możliwość wpływu.
Celem nie jest pełna kontrola nad sobą. Celem jest wcześniejsze zauważanie tego, co się dzieje, lepszy kontakt ze sobą i większy zakres możliwości wtedy, kiedy przychodzi moment działania.
ZOBACZ TO NA KONKRETNYCH SYTUACJACH
Od którego mechanizmu zacząć?
Jeśli rozpoznajesz coś konkretnego u swojego dziecka, przejdź od razu do sytuacji, która jest mu najbliższa.
Stres przed sprawdzianem
Zobacz, jak wyobrażenia, interpretacja i reakcja ciała mogą uruchamiać stres jeszcze zanim rozpocznie się sprawdzian.
Stres przed sprawdzianemLęk przed oceną innych
Co dzieje się, kiedy przewidywanie cudzej opinii zaczyna wpływać na zachowanie jeszcze przed kontaktem z innymi?
Lęk przed oceną innychZłość i moment przed wybuchem
Silna reakcja miewa wcześniejsze etapy. Im szybciej nastolatek zaczyna je zauważać, tym więcej może mieć możliwości odpowiedzi.
Co dzieje się przed wybuchem?Głowa, która się nie wyłącza
Zobacz, jak uwaga, wyobraźnia i kolejne myśli mogą podtrzymywać pobudzenie wtedy, kiedy młody człowiek chciałby już zasnąć.
Natłok myśli przed snemJEŚLI PROBLEM JUŻ UTRUDNIA CODZIENNE FUNKCJONOWANIE
Nie wszystko trzeba rozwiązywać samemu
Te materiały mają pomóc rodzicowi i młodemu człowiekowi lepiej rozumieć własny mechanizm. Jeśli jednak trudność utrzymuje się, narasta albo zaczyna ograniczać szkołę, relacje, sen czy codzienne funkcjonowanie, warto sprawdzić, jaka forma pomocy będzie właściwa.
